برای درک بخشی از جهان میلیونها سال پیش، نیازی به جستجو در میان فسیلها نیست. کافی است به جنگلهای شمال ایران، در امتداد سواحل جنوبی دریای خزر قدم بگذاریم. در این منطقه، درختانی نظیر راش، بلوط، ممرز و انجیلی، بقایای اکوسیستمی هستند که قدمت آن به دهها میلیون سال قبل بازمیگردد. جنگلهای هیرکانی از عصر یخبندان، تغییرات اقلیمی گسترده و هزاران سال حضور انسان جان سالم به در بردهاند؛ جنگلهایی که امروزه نه تنها میراث طبیعی ایران، بلکه بخشی از میراث طبیعی جهان محسوب میشوند.

اگر در یک صبح پاییزی مهآلود وارد جنگلهای شمال ایران شوید، شاید اولین چیزی که توجه شما را جلب کند، درختان بلندی باشند که نور از میان شاخههایشان عبور میکند؛ اما ارزش واقعی این جنگلها فراتر از چیزی است که در نگاه اول به چشم میآید.
جنگلهای هیرکانی بسیار قدیمیتر از تصور ما هستند.
بر اساس اطلاعات یونسکو، قدمت این جنگلهای پهنبرگ به حدود ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال پیش بازمیگردد؛ زمانی که جنگلهایی از این نوع بخش وسیعی از مناطق معتدل نیمکره شمالی را پوشانده بودند. بسیاری از آن جنگلها در پی تغییرات شدید اقلیمی و دورههای یخبندان از بین رفتند، اما هیرکانیها مقاومت کردند.
همین گذشته دور است که آنها را به چیزی فراتر از «جنگلهای شمال» تبدیل میکند.
چگونه جنگل در برابر سرما مقاومت کرد؟
در دورههای یخبندان کواترنری، بخش بزرگی از نیمکره شمالی با سرمای شدید مواجه شد و بسیاری از جنگلهای پهنبرگ یا عقبنشینی کردند یا نابود شدند. هیرکانی نیز کوچکتر شد، اما به طور کامل از بین نرفت.
شرایط جغرافیایی جنوب دریای خزر به بقای آن کمک کرد. دریای خزر از یک سو و رشتهکوه البرز از سوی دیگر، به همراه رطوبت و اقلیم منطقه، پناهگاهی برای بخشی از پوشش گیاهی فراهم آوردند. زمانی که آبوهوا دوباره معتدلتر شد، این جنگلها توانستند گسترش یابند. یونسکو نیز دقیقاً به همین ویژگی اشاره میکند: جنگلهایی که در دورههای یخبندان عقبنشینی کرده و با بازگشت شرایط معتدل، دوباره توسعه یافتند.
به همین دلیل در ادبیات علمی، هیرکانی به عنوان یکی از پناهگاههای مهم گونههای گیاهی در دورههای سرد شناخته میشود؛ مکانی که امکان حفظ بخشی از میراث گیاهی دوران بسیار دور زمین را فراهم آورد.
اما یک سوءبرداشت را باید برطرف کرد: وقتی گفته میشود جنگلهای هیرکانی ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال قدمت دارند، منظور این نیست که درختانی که امروز میبینیم میلیونها سال عمر کردهاند. یونسکو سن برخی از کهنسالترین درختان موجود را حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال و احتمالاً تا ۵۰۰ سال تخمین میزند. آنچه میلیونها سال دوام آورده، اکوسیستم و تداوم این نوع جنگل است، نه یک درخت مشخص.
موزهای زنده
شاید بهترین توصیف برای هیرکانی همین باشد: موزهای که اشیای آن پشت ویترین نیستند، بلکه همچنان در متن رو حال رشد و نمو هستند.
درختانی مانند راش، بلوط، توسکا، ممرز، افرا و انجیلی بخشی از چهره این جنگلها را تشکیل میدهند. برخی گونهها و تیرههای گیاهی موجود در این منطقه، یادگار پوشش گیاهی دوران بسیار دور زمین هستند و انزوای طولانی این اکوسیستم به شکلگیری مجموعهای از گونههای نادر، بومی و بازمانده کمک کرده است.

تنوع زیستی هیرکانی تنها به درختان محدود نمیشود. یونسکو بیش از ۳۲۰۰ گونه گیاه آوندی را در این منطقه ثبت کرده است. همچنین ۱۸۰ گونه پرنده مرتبط با جنگلهای پهنبرگ معتدل و ۵۸ گونه پستاندار در این اکوسیستم شناسایی شدهاند. پلنگ، گرگ و خرس قهوهای نیز در میان شکارچیان رأس هرم غذایی آن قرار دارند.
یک آمار دیگر به خوبی نشان میدهد که این نوار سبز چقدر استثنایی است: یونسکو هنگام ثبت هیرکانی اعلام کرد که حدود ۴۴ درصد گونههای گیاهان آوندی شناختهشده ایران در منطقه هیرکانی یافت میشوند؛ در حالی که این منطقه تنها حدود ۷ درصد مساحت کشور را دربر میگیرد.
کمربند سبزی از گیلان تا گلستان
هیرکانی نام یک جنگل مشخص نیست؛ بلکه مجموعهای وسیع از جنگلهای پهنبرگ معتدل است که مانند نواری سبز در حاشیه جنوبی و جنوبغربی دریای خزر امتداد یافته است.
بخش ایرانی این جنگلها از گیلان و مازندران تا گلستان گسترده شده و در سال ۲۰۱۹ در چهلوسومین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در فهرست میراث جهانی ثبت شد. در پرونده اولیه، ۱۵ بخش از جنگلهای هیرکانی ایران به عنوان اجزای این میراث طبیعی معرفی شدند.
در سال ۲۰۲۳، محدوده میراث جهانی گسترش یافت و بخشهایی از جنگلهای هیرکانی جمهوری آذربایجان نیز به آن افزوده شد. پرونده جهانی امروز ۱۷ بخش دارد و این کمربند جنگلی را از جنوب شرقی جمهوری آذربایجان تا استان گلستان در ایران دنبال میکند.
یونسکو این منطقه را بر اساس معیار شماره ۹ میراث جهانی ثبت کرده است؛ معیاری که به نمونههای برجسته از فرایندهای اکولوژیک و زیستی در تکامل اکوسیستمها مربوط میشود. به بیان سادهتر، هیرکانی ارزش جهانی دارد زیرا هنوز میتوان در آن بخشی از داستان تکامل و تغییر جنگلهای معتدل زمین را مشاهده کرد.
میلیونها سال قدمت امروز در معرض تهدید
جنگلی که از تغییرات عظیم اقلیمی و دورههای یخبندان جان سالم به در برده، امروز با مجموعهای از فشارهای انسانی مواجه است. بخشهایی از جنگلهای هیرکانی، بهویژه در مناطق کمارتفاع و درههای در دسترس، در طول زمان دچار تخریب و جنگلزدایی شدهاند. گزارشهای ارزیابی یونسکو و اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت نیز بر ضرورت حفظ پیوستگی جنگلها، کنترل برداشت چوب، مدیریت چرای دام، محدود کردن دسترسی جادهای و مدیریت گردشگری تأکید کردهاند.
چیزی که دیگر نمیتوان دوباره ساخت
درخت را میتوان کاشت. حتی میتوان هزاران هکتار زمین را جنگلکاری کرد. اما جنگلی با تاریخ تکاملی چند ده میلیون سال را نمیتوان از نو ساخت.
ارزش هیرکانی دقیقاً در همین تفاوت نهفته است. این جنگل محصول یک پروژه چندساله یا حتی چند هزارساله نیست؛ بلکه نتیجه میلیونها سال تغییر اقلیم، مهاجرت گونهها، انزوا، سازگاری و انتخاب طبیعی است.
وقتی امروز میان درختان
