در شرایطی که حفظ انسجام داخلی و کاهش اختلافات سیاسی اهمیت فزایندهای یافته، راهاندازی سامانهای به نام «علاج» بحثهای جدیدی را در مورد نحوه برخورد با مخالفان جمهوری اسلامی در خارج از کشور به وجود آورده است.
بر اساس اطلاعات منتشر شده درباره این سامانه، افراد میتوانند مشخصات و جزئیات مربوط به مخالفان جمهوری اسلامی در خارج از کشور را ثبت کنند تا این اطلاعات برای بررسی و پیگیریهای بعدی به نهادهای ذیربط ارسال شود. اما در این میان، یک پرسش اساسی مطرح میشود: آیا واگذاری وظیفه شناسایی و معرفی افراد به خود شهروندان، علاوه بر کارکردهای امنیتی مورد نظر، میتواند زمینه را برای نوعی «خبرچینی مردم برای مردم» فراهم آورد؟
این موضوع زمانی حساستر میشود که در نظر بگیریم ممکن است بین افراد اختلافات شخصی، خانوادگی، کاری یا سیاسی وجود داشته باشد و این اختلافات به انگیزهای برای معرفی یک فرد به عنوان مخالف یا فردی مشکلساز تبدیل شود.
همچنین، مرز بین مخالفت سیاسی، فعالیت مدنی و اقداماتی که از نظر قانونی جرم محسوب میشوند، در چنین سازوکاری از اهمیت بالایی برخوردار است. حال این سوال پیش میآید که در شرایطی که جامعه بیش از هر چیز به افزایش اعتماد و انسجام نیاز دارد، سامانه «علاج» چگونه میتواند بین شناسایی اقدامات واقعی علیه امنیت کشور و جلوگیری از گزارشهای شخصی و اختلافات شهروندی تفکیک قائل شود؟ پاسخ به این پرسش میتواند در تعیین پیامدهای اجتماعی و حقوقی «علاج» نقش کلیدی داشته باشد.
در همین راستا، احمد بخشایش اردستانی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، در گفتوگو با خبرآنلاین اظهار داشت: «قانونی وجود داشت که البته نام دقیق آن را به خاطر ندارم و موضوع جاسوسی نیز در آن مطرح بود. بر اساس این قانون، افرادی که در خارج از کشور با رادیوها و رسانههای خارجی همکاری میکنند، مشمول برخوردهایی میشوند.»
وی افزود: «البته باید بین مصاحبه کردن، صحبت کردن علیه کشور یا حضور در تجمعات و اقداماتی که تأثیرگذاری بیشتری دارند، تفاوت قائل شد. معمولاً با افرادی که از خارج از کشور چنین فعالیتهایی انجام میدهند، نوعی برخورد یا مجازات از سوی قوه قضاییه در نظر گرفته میشود.»
بخشایش اردستانی ادامه داد: «به عنوان مثال، آقای علی کریمی از جمله افرادی است که میتواند گروهی را بسیج کند و آنها را به حرکت وادارد. طبیعتاً وقتی چنین فردی علیه جمهوری اسلامی موضع میگیرد، قیام میکند یا افراد را به خرابکاری دعوت میکند، موضوع متفاوت خواهد بود.»
عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس تأکید کرد: «تا زمانی که افراد دیگران را به نافرمانی مدنی دعوت میکنند، میتوان این موضوع را تحمل کرد؛ همان چیزی که رهبر شهید و امام راحل نیز درباره آن صحبت کرده بودند. اما زمانی که افراد از نافرمانی مدنی فراتر میروند و مردم را به حضور در تظاهرات و اقدامات مشخص دعوت میکنند و حتی به آنها میگویند کجاها را اشغال کنند یا چه مکانهایی را در اختیار بگیرند، موضوع کاملاً متفاوت است.»
وی ادامه داد: «اینکه ما از طریق یک سایت یا رسانه بخواهیم زمینهای ایجاد کنیم تا افراد عقدههای شخصی خود را تخلیه کنند و مثلاً فردی با فرد دیگری که در خارج از کشور زندگی میکند، وارد درگیری شود، به نظر من کار درستی نیست.»
بخشایش اردستانی افزود: «پس از انقلاب، تعداد زیادی از ایرانیان به خارج از کشور مهاجرت کردند و امروز در بسیاری از کشورهای جهان و شهرهای مختلف، ایرانیان حضور دارند. به نوعی میتوان گفت در بسیاری از نقاط دنیا جامعه ایرانی شکل گرفته است؛ همانطور که چینیها در کشورهای مختلف جوامع خودشان را تشکیل دادهاند.»
عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس تصریح کرد: «البته چینیها با ایرانیان خارج از کشور تفاوتهایی دارند. آنها به نوعی مورد حمایت و تغذیه قرار میگیرند و بخشی از این جوامع، حامی چین هستند.»
وی ادامه داد: «متأسفانه ایرانیانی که خارج از کشور زندگی میکنند، دو دسته هستند؛ برخی واقعاً دلشان برای ایران، پیشرفت کشور و جوانان ایران میتپد، اما عدهای نیز هستند که هر روز تحت عناوین مختلف تلاش میکنند ایران را در دنیا بدنام کنند.»
نباید مردم را مقابل هم قرار مود لاین دهیم و به جاسوسی علیه یکدیگر دعوت کرد
بخشایش اردستانی گفت: «به نظر من، برای مقابله با این مسائل ضرورتی ندارد مردم را مقابل یکدیگر قرار دهیم و آنها را دعوت کنیم که علیه همدیگر جاسوسی کنند. شاید در اوایل انقلاب، به دلیل اینکه نهادهای رسمی و ساختارهای لازم را نداشتیم، چنین اقداماتی قابل توجیه بود، اما امروز شرایط متفاوت است.»
بخشایش اردستانی ادامه داد: «مثلاً یادم هست که امام نیز در مقطعی از مردم خواسته بودند درباره اعضای سازمان مجاهدین خلق یا منافقین، اینکه در کجاها ساکن هستند، چگونه رفتوآمد میکنند و چگونه رفتار میکنند، اطلاعات خود را بیان کنند و مردم این موارد را گزارش دهند.»
وی افزود: «اما امروز دیگر شرایط متفاوت است، چراکه ما نهادهای مستقر و رسمی داریم. وزارت اطلاعات، واحد اطلاعات سپاه، اطلاعات نیروی انتظامی و حفاظت قوه قضاییه وجود دارند و این نهادها مسئولیتهای مشخصی در این زمینه بر عهده دارند.»
عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس تصریح کرد: «بنابراین ضرورتی ندارد که ما مردم را مقابل یکدیگر قرار دهیم و آنها را به جان هم بیندازیم. وقتی چنین اقداماتی از سوی یک نهاد رسمی و مسئول انجام نشود، نتیجه آن چیزی جز درگیر کردن مردم با یکدیگر نخواهد بود.»
وی ادامه داد: «به نظر من، چنین حرکتهایی اگر وابسته به یک نهاد رسمی نباشد، عملاً مردم را به جان مردم انداختن است و فکر نمیکنم نتیجهای جز خسارت داشته باشد و بتواند اثر مثبت قابل توجهی ایجاد کند.»
بخشایش اردستانی در ادامه گفت: «نکته دیگر این است که اگر ایرانیانی که در خارج از کشور حضور دارند، ببینند جمهوری اسلامی استمرار حیات دارد، امور کشور در حال پیش رفتن است، معیشت مردم برقرار است، کشور به صورت مستمر در حال ساخت و ساز و پیشرفت است و برای پول ملی ارزش قائل میشود، به تدریج از برخی حرکات خود ناامید میشوند و به سمت کشور جذب خواهند شد.»
وی افزود: «اینطور نیست که یک نفر ۴۰ یا ۵۰ سال کینهای نسبت به جمهوری اسلامی داشته باشد و تا پایان نیز همان نگاه را حفظ کند.»