اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵ با پدیده‌ای نگران‌کننده روبروست: تورمی بی‌سابقه در کنار رشد اقتصادی منفی. این وضعیت که به «رکود تورمی» شهرت دارد، از یک سو قدرت خرید مردم را به شدت کاهش داده و از سوی دیگر، با افت تولید و فعالیت‌های اقتصادی، چشم‌انداز اشتغال و سرمایه‌گذاری را تیره و تار کرده است.
برای درک عمق این بحران، باید آن را نه فقط با یک سال یا یک دولت، بلکه با تاریخ بلندمدت اقتصاد ایران مقایسه کرد. ایران در گذشته نیز دوره‌های جنگ، انقلاب، تحریم، رکود و تورم را تجربه کرده است. اما آنچه شرایط کنونی را متمایز می‌کند، همزمانی افت شدید رشد اقتصادی با تورمی است که حتی در سخت‌ترین سال‌های جنگ و انقلاب نیز با چنین شدتی مشاهده نشده بود.
نگاهی به روند اقتصاد ایران از دهه ۴۰ تاکنون، نشان‌دهنده مسیرهای متفاوتی است: از دهه ۴۰ با رشد اقتصادی دو رقمی و تورم تک‌رقمی، مجله آنلاین موفقیت تا دهه ۵۰ که با پنج سال رشد منفی متوالی به پایان رسید. دهه ۶۰ تحت فشار جنگ هشت‌ساله قرار گرفت، دهه ۷۰ با شوک‌های تعدیلی تورم را به مرز ۵۰ درصد رساند، و در نهایت دهه‌های ۹۰ و ۱۴۰۰ که تحریم، بی‌ثباتی و تورم مزمن به ویژگی اصلی اقتصاد ایران تبدیل شد.
۱۴۰۵؛ همزمانی کم‌سابقه تورم بالا و رشد منفی
اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵ در شرایطی قرار گرفته که ترکیب دو شاخص اصلی آن، تصویری کم‌سابقه از وضعیت اقتصادی کشور ارائه می‌دهد. تا پایان شهریورماه، نرخ تورم سالانه به ۷۳.۶ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه به ۸۹.۸ درصد رسیده است. در همین حال، مرکز آمار ایران رشد اقتصادی در سه ماهه نخست سال را منفی ۱۰.۱ درصد اعلام کرده است.
به عبارت دیگر، اقتصاد ایران از یک سو با افزایش بسیار شدید سطح عمومی قیمت‌ها و کاهش قدرت خرید روبروست و از سوی دیگر، حجم فعالیت اقتصادی نیز به شکل محسوسی کاهش یافته است. این همان ترکیبی است که در ادبیات اقتصادی از آن با عنوان «رکود تورمی» یاد می‌شود.
البته اهمیت وضعیت فعلی زمانی روشن‌تر می‌شود که ارقام ۱۴۰۵ با دوره‌های سخت اقتصادی در دهه‌های گذشته مقایسه شود. در سال‌های نخست انقلاب و جنگ نیز اقتصاد ایران رشدهای منفی بسیار شدیدی را تجربه کرد، اما تورم در آن دوره به مراتب پایین‌تر از سطح فعلی بود.
حتی بزرگ‌ترین رکودهای پس از انقلاب، تورم امروز را نداشتند
سال ۱۳۵۹ یکی از سخت‌ترین سال‌های تاریخ اقتصادی ایران بود. اقتصاد در آن سال، همزمان با آغاز جنگ ایران و عراق، با رشد منفی ۲۱.۶ درصدی مواجه شد؛ رقمی که همچنان یکی از شدیدترین افت‌های ثبت‌شده در اقتصاد ایران است.
دو سال پیش از آن نیز اقتصاد در سال ۱۳۵۷، همزمان با تحولات منتهی به انقلاب، ۱۲.۸ درصد کوچک شده بود. در سال ۱۳۵۸ نیز رشد اقتصادی منفی ۱۲ درصد ثبت شد و در سال ۱۳۶۰، اقتصاد با رشد منفی ۵.۷ درصدی مواجه بود.
در مجموع، اقتصاد ایران از سال ۱۳۵۶ تا ۱۳۶۰ پنج سال متوالی رشد منفی را تجربه کرد؛ دوره‌ای که یکی از طولانی‌ترین دوره‌های رکود در تاریخ اقتصادی کشور به شمار می‌رود.
با این حال، تفاوت مهم این دوره با وضعیت امروز در نرخ تورم بود. تورم در سال ۱۳۵۷ حدود ۱۰ درصد، در سال ۱۳۵۸ حدود ۱۱.۱ درصد و در سال ۱۳۵۹ حدود ۲۳.۵ درصد بود. بنابراین حتی در سالی که اقتصاد ایران یکی از شدیدترین سقوط‌های خود را تجربه کرد، نرخ تورم با سطوح فعلی فاصله بسیار زیادی داشت.
این تفاوت، یکی از مهم‌ترین وجوه تمایز شرایط فعلی اقتصاد ایران با بحران‌های اقتصادی سال‌های نخست انقلاب و جنگ است: امروز نه‌تنها رشد اقتصادی به محدوده منفی بازگشته، بلکه تورم نیز در سطوحی بسیار بالاتر قرار دارد.
دهه ۴۰؛ دوره رشد بالا و تورم پایین
دهه ۴۰ را می‌توان متفاوت‌ترین دوره اقتصاد ایران از نظر ترکیب رشد و تورم دانست. رشد اقتصادی در این دهه برای چند سال متوالی در سطوح بالا قرار داشت؛ به‌طوری که در سال ۱۳۴۰ به ۱۰.۴ درصد رسید و در سال‌های ۱۳۴۴ تا ۱۳۴۹ عمدتاً دو رقمی بود.
رشد اقتصادی در سال‌های ۱۳۴۴، ۱۳۴۵، ۱۳۴۶، ۱۳۴۷ و ۱۳۴۸ به ترتیب ۱۷، ۱۱.۵، ۱۱.۳، ۱۴.۴ و ۱۵.۵ درصد ثبت شد. در مقابل، تورم در این دوره بسیار پایین بود. بالاترین نرخ تورم دهه، حدود ۴.۵ درصد در سال ۱۳۴۳ بود و در سال‌های ۱۳۴۱، ۱۳۴۴، ۱۳۴۵ و ۱۳۴۶ تورم کمتر از یک درصد ثبت شد.
در مجموع، میانگین رشد اقتصادی دهه ۴۰ حدود ۱۱.۴ درصد و میانگین تورم حدود ۱.۶ درصد بود؛ ترکیبی که این دهه را به یکی از متفاوت‌ترین دوره‌های اقتصاد ایران تبدیل کرد.
دهه ۵۰؛ پایان رشد شتابان و آغاز بی‌ثباتی
در ابتدای دهه ۵۰، رشد اقتصادی همچنان بالا بود و در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ به ۱۳.۷ درصد رسید. اما از سال ۱۳۵۲ روند رشد نزولی شد و نرخ رشد در سال‌های ۱۳۵۲، ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴ به ترتیب به ۷.۴، ۵.۸ و منفی ۰.۳ درصد کاهش یافت.
رشد در سال ۱۳۵۵ دوباره به ۱۸.۳ درصد رسید، اما این بهبود پایدار نماند و از سال ۱۳۵۶ اقتصاد وارد دوره‌ای از افت شدید شد. در ادامه، تحولات سیاسی و سپس جنگ نیز رکود اقتصاد را عمیق‌تر کرد.
همزمان، تورم نیز روندی صعودی پیدا کرد. نرخ تورم از ۵.۵ درصد در سال ۱۳۵۰ به ۱۱.۲ درصد در سال ۱۳۵۲ و ۱۵.۵ درصد در سال ۱۳۵۳ رسید و در سال ۱۳۵۶ به ۲۵.۱ درصد افزایش یافت.
در مجموع، میانگین رشد اقتصادی دهه ۵۰ حدود ۱ درصد و میانگین تورم حدود ۱۳.۵ درصد بود؛ یعنی در مقایسه با دهه ۴۰، رشد به‌شدت کاهش یافت و تورم نیز وارد سطوح بالاتری شد.
دهه ۶۰؛ اقتصاد زیر سایه جنگ
دهه ۶۰ با رکود ناشی از جنگ آغاز شد. اقتصاد در سال ۱۳۶۰ با رشد منفی ۵.۷ درصد مواجه شد، اما در دو سال بعد جهش قابل توجهی را تجربه کرد؛ رشد اقتصادی در سال‌های ۱۳۶۱ و ۱۳۶۲ به ترتیب به ۲۳.۲ و ۱۱.۱ درصد رسید.
در ادامه دهه، رشد بار دیگر تحت تأثیر جنگ و محدودیت‌های اقتصادی نوسان کرد و در سال‌های ۱۳۶۳، ۱۳۶۵، ۱۳۶۶ و ۱۳۶۷ منفی شد.
